Tarihin İlk Türkçe Matematik Kitabı Gün Yüzüne Çıktı: Türkî Hisâb
Anadolu ve Balkan coğrafyasında kaleme alınan ilk müstakil Türkçe matematik kitabı "Türkî Hisâb", yüzyıllar sonra yeniden gün yüzüne çıkarılarak bilim dünyasına kazandırıldı.
28 Ağustos 2026 12:03
Bundan 565 yıl önce kaleme alınan ve Anadolu-Balkan coğrafyasında yazılmış en erken tarihli müstakil Türkçe matematik kitabı olma özelliği taşıyan "Türkî Hisâb", kapsamlı bir inceleme ve tıpkıbasımıyla yeniden yayımlanarak bilim dünyasına kazandırıldı. Yazarı bilinmeyen ve tek nüshası Bursa İnebey Yazma Eserler Kütüphanesi’nde korunan eser, teorik matematik konularının yanı sıra 15. yüzyılın günlük yaşamına ve ticaret ağlarına ışık tutuyor. Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı tarafından okuyucuyla buluşturulan bu eşsiz miras, Türkçenin bilim dili olma yolculuğundaki stratejik önemini gözler önüne seriyor.
Ağustos 1461'de bugün Kuzey Makedonya sınırlarında yer alan Kalkandelen (Tetova) şehrinde istinsah edilen eser, bilim tarihçisi Cevat İzgi tarafından ilk kez zikredildi, Prof. Dr. İhsan Fazlıoğlu’nun çalışmalarıyla bilim dünyasına tanıtıldı ve Doç. Dr. Elif Baga tarafından yayına hazırlandı.
Hem Teorik Matematik Hem Muhasebe El Kitabı
Dört makaleden oluşan Türkî Hisâb, sadece teorik matematik formüllerinden ibaret olmayıp dönemin ticari ve sosyal yaşamına dair eşsiz veriler sunmakta. Eserde yer alan ana başlıklar şunlar:
- Dört İşlem ve Oran-Orantı: Temel aritmetik kuralları ve uygulamaları.
- Altmış Tabanlı Sayı Sistemi: Astronomi ve zaman hesaplarında kullanılan gelişmiş metotlar.
- Bilinmeyenli Denklemler: Cebir ve mukabele kapsamında çözülen altı temel denklem türü.
- Günlük Hayat Problemleri: Hız, zaman, işçi ücretleri ve ticari hesaplamalar.
- Sosyal Hayat İzleri: Dönemin piyasasında satılan farklı şeker türleri, birim fiyatları ve alışveriş formülleri.
Kağıdın İzindeki Küresel Ticaret Ağı
Kitabın sayfalarında yer alan makas filigranı üzerinde yapılan incelemeler, eserin kültür tarihi açısından başka bir boyutunu ortaya çıkardı. Kullanılan kağıdın 15. yüzyılda İtalya'nın Cenova kentinde üretildiği tespit edildi. İtalya'da üretilen hammaddenin ticaret yolları üzerinden Balkanlar'a ulaşıp Kalkandelen'de Türkçe bir matematik kitabına dönüşmesi, 15. yüzyıldaki küresel ticaret ve kültür ağlarının ne denli gelişmiş olduğunu kanıtlıyor.
Türkçenin Bilim Dili Olma Mücadelesi
Arapçanın bin yılı aşkın süredir İslam coğrafyasında mutlak bilim dili olarak hüküm sürdüğü bir dönemde, matematiğin baştan sona Türkçe anlatılması tarihi bir kırılma noktası olarak değerlendiriliyor. Uzmanlar, eserin Osmanlı sahasında Türkçenin de bir felsefe ve bilim dili olarak yükselme çabasının en erken ve en güçlü adımlarından biri olduğunu vurguluyor.
Anahtar Kelimeler: Türkî Hisâb, Anadolu-Balkan, Türkçe matematik, Kuzey Makedonya, Kalkandelen, Tetova, Cevat İzgi, Prof. Dr. İhsan Fazlıoğlu’, Doç. Dr. Elif Baga, makas filigranı, Türkçe Bilim,